Wzdęcia – co to jest i jak sobie z nimi radzić?

Wzdęcia to subiektywne uczucie nadmiaru gazów w jamie brzusznej, które często łączy się z powiększeniem obwodu brzucha i dyskomfortem. Najczęściej mają łagodne, czynnościowe podłoże i można je złagodzić zmianą diety, ruchem oraz preparatami bez recepty. Jeśli dolegliwość nawraca, nasila się lub towarzyszą jej ból, spadek masy ciała albo krew w stolcu, konieczna jest konsultacja lekarska. W artykule znajdziesz informacje o przyczynach i sposobach postępowania przy wzdęciach.

Czym są wzdęcia i jakie dają objawy?

Wzdęcia to subiektywne odczucie, że w jamie brzusznej znajduje się nadmierna ilość gazów, któremu może towarzyszyć wrażenie powiększonego brzucha oraz dyskomfortu w jamie brzusznej. U części osób objaw ten idzie w parze z bólem o charakterze kolkowym, uczuciem pełności, burczeniem w brzuchu i częstszym oddawaniem wiatrów.

Warto podkreślić, że odczucie wzdętego brzucha zwykle nie jest związane z rzeczywistą nadmierną produkcją gazów jelitowych. Problem często dotyczy zaburzeń czucia trzewnego i motoryki jelit, przez co prawidłowa objętość gazów bywa odbierana jako dyskomfort. Szacuje się, że okresowo wzdęcia występują u 10–30% dorosłych, dwukrotnie częściej u kobiet, a u około 24% osób z tą dolegliwością nie stwierdza się jednocześnie powiększenia obwodu brzucha.

U zdrowego człowieka w jelitach znajduje się około 200 ml gazu, a średnio w ciągu doby wydalane jest około 600 ml. Mimo to u części pacjentów ze wzdęciami badania pokazują prawidłową objętość gazów – pierwotną przyczyną są wtedy zaburzenia czynności motorycznej przewodu pokarmowego.

Jakie są najczęstsze przyczyny wzdęć?

Gazy w przewodzie pokarmowym pojawiają się na skutek połykania powietrza wraz z pokarmem, produkcji wewnątrzjelitowej oraz dyfuzji z krwi. W skład gazów jelitowych wchodzą azot, dwutlenek węgla, metan, wodór, a także śladowe ilości siarkowodoru, amoniaku, pochodnych skatolu i indolu oraz lotnych kwasów tłuszczowych.

Połykanie powietrza

Aerofagia, czyli połykanie powietrza, to zazwyczaj proces nieświadomy i często wiąże się ze stresem emocjonalnym. Sprzyjają jej jedzenie w pośpiechu, żucie gumy, palenie papierosów, picie napojów gazowanych oraz intensywne rozmowy podczas posiłku.

Fermentacja bakteryjna i nietolerancje

Znaczna część gazów powstaje w jelicie grubym w wyniku bakteryjnych procesów fermentacyjnych. Bakterie rozkładają niestrawione resztki pokarmowe, wytwarzając wodór, metan i dwutlenek węgla. Produkty zawierające fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole, czyli związki z grupy FODMAP, bywają słabo wchłaniane i u części osób nasilają wzdęcia.

Do nietolerancji pokarmowych, które mogą wywoływać wzdęcia, należą przede wszystkim nietolerancja laktozy, fruktozy oraz sorbitolu. Laktoza znajduje się w mleku i przetworach mlecznych, fruktoza w suszonych owocach, miodzie, cebuli i wielu napojach, a sorbitol bywa stosowany jako zamiennik cukru w bezcukrowych cukierkach i gumach do żucia.

Zaburzenia motoryki i inne schorzenia

Wzdęcia towarzyszą również wielu chorobom przewodu pokarmowego i zaburzeniom ogólnoustrojowym. Wśród przyczyn wymienia się między innymi:

• zaparcia i dyspepsję czynnościową,
• zespół jelita drażliwego,
• zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego,
• neuropatię trzewną w przebiegu cukrzycy,
• choroby tarczycy i twardzinę układową,
• nietolerancję laktozy lub fruktozy,
• przewlekłe stany zapalne jelit, celiakię oraz niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki.

Wzdęcie może być także skutkiem błędu dietetycznego, przyjmowania niektórych leków albo stanu po fundoplikacji metodą Nissena. U części pacjentów rozpoznaje się wzdęcie czynnościowe, które według kryteriów rzymskich III oznacza nawracające uczucie napięcia lub widoczne powiększenie brzucha przez co najmniej 3 dni w miesiącu w ciągu ostatnich 3 miesięcy, bez spełniania kryteriów zespołu jelita drażliwego lub dyspepsji czynnościowej.

Kiedy wzdęcia wymagają wizyty u lekarza?

W większości przypadków wzdęcia są łagodne i przemijające, zwłaszcza gdy nie towarzyszą im inne objawy. Do niepokojących sygnałów należą gorączka, wymioty, spadek masy ciała, krwawienie z przewodu pokarmowego, nocne biegunki oraz stolce tłuszczowe.

Długotrwałe powiększenie obwodu brzucha może wynikać nie tylko z gazów, ale też z przyrostu masy ciała, wodobrzusza w przebiegu marskości wątroby lub nowotworów, powiększenia narządów wewnętrznych albo pojawienia się guzów i dużych torbieli. W takiej sytuacji lekarz zwykle zleca podstawowe badania laboratoryjne oraz ultrasonografię jamy brzusznej, aby wykluczyć przyczyny organiczne.

Jak złagodzić wzdęcia domowymi sposobami?

Podstawą postępowania jest modyfikacja stylu życia. Pomocne bywa powolne, uważne jedzenie bez połykania powietrza, unikanie napojów gazowanych, gumy do żucia i palenia papierosów, a także jedzenie mniejszych, regularnych posiłków w spokojnej atmosferze.

Dieta przy wzdęciach

U części osób zmniejszenie ilości wytwarzanych gazów przynosi dieta o małej zawartości FODMAP. Nie oznacza to jednak, że wszystkie produkty gazotwórcze trzeba trwale wykluczyć – są one często wartościowe i warto obserwować, które konkretnie pokarmy nasilają dolegliwości.

Posiłki gotowane, pieczone lub przygotowane na parze są zwykle łatwiej trawione niż potrawy smażone i surowe produkty. Dodatek kminku, jałowca lub majeranku może wspierać procesy trawienne. Błonnik wprowadza się stopniowo, zwiększając jego ilość co kilka dni i dbając o odpowiednie nawodnienie.

Zioła i aktywność fizyczna

W łagodzeniu wzdęć stosuje się zioła o działaniu rozkurczającym i wspomagającym trawienie. Można je pić w formie naparów lub przyjmować jako preparaty ziołowe. Do najczęściej wybieranych należą:

• koper włoski,
• kminek,
• mięta,
• rumianek,
• ostropest plamisty.

Regularny ruch, na przykład chodzenie, joga czy pływanie, pobudza perystaltykę jelit i pomaga w przesuwaniu treści pokarmowej oraz gazów. Aktywność fizyczna wspiera też utrzymanie zdrowej masy ciała, co ma znaczenie w zapobieganiu wzdęciom. Redukcja stresu również odgrywa ważną rolę, ponieważ napięcie emocjonalne nasila połykanie powietrza i zaburza pracę jelit.

Jakie preparaty stosuje się przy wzdęciach?

Po wykluczeniu chorobowego podłoża lekarz może zalecić preparaty poprawiające motorykę, adsorbujące gazy jelitowe lub ułatwiające ich usuwanie. Ich skuteczność bywa zróżnicowana, jednak zmniejszenie nawet prawidłowej objętości gazów w jelicie może przynieść ulgę.

Wybrane grupy substancji i ich zastosowanie przedstawia poniższa tabela:

Probiotyki i leki rozkurczające bywają stosowane, ale ich skuteczność w leczeniu wzdęć jest niepewna. W nietolerancji laktozy sprawdza się substytucja laktazy lub spożywanie nabiału pozbawionego laktozy, a w zaparciach – modyfikacje dietetyczne i osmotyczne leki przeczyszczające.